Quê cha đất Tổ Phú Thọ được xem là cội nguồn dân tộc Việt, nơi các vua Hùng lập nước Văn Lang - nhà nước đầu tiên trong lịch sử - với kinh đô Phong Châu, nay là TP Việt Trì. Trong đó, khu Di tích Lịch sử đền Hùng là một trong những điểm đến nổi tiếng bậc nhất, gồm đền thờ Quốc tổ Lạc Long Quân trên núi Sim, đền thờ Tổ mẫu Âu Cơ trên núi Vặn, bảo tàng Hùng Vương và đền thờ các vua Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh. Năm 2012, UNESCO công nhận Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc và sức sống bền vững của tín ngưỡng này. Không chỉ đông khách vào dịp Giỗ tổ (mùng 10 tháng 3 âm lịch), đền Hùng còn hút khách quanh năm. Trong khuôn khổ chương trình Nét đẹp Việt mùa 3 với chủ đề "Chạm vào di sản", các TikToker (nhà sáng tạo nội dung trên nền tảng TikTok) đã có cơ hội tự tay gói những chiếc bánh chưng để dâng cúng các vua Hùng tại đền Thượng. Nơi di sản - văn hóa - thiên nhiên hòa quyện Bên cạnh đó, các TikToker còn được ghé thăm đình cổ Hùng Lô, nhà cổ bà Yến, Vườn quốc gia Xuân Sơn... Thông qua hoạt động livestream, họ chia sẻ những cảm xúc cá nhân, lan tỏa nét đẹp của các di sản và giới thiệu những trải nghiệm đặc sắc đến với du khách. Tại đình Hùng Lô, các nhà sáng tạo nội dung tìm hiểu và trải nghiệm nghệ thuật hát Xoan truyền thống - một di sản văn hóa phi vật thể khác của tỉnh Phú Thọ được UNESCO vinh danh năm 2011. Ghé thăm nhà cổ hơn 300 năm tuổi của bà Nguyễn Phi Yến, các bạn mang đến cho người xem một màn "tấu hài" kể về sự tích Bánh chưng - Bánh giầy phiên bản đặc biệt, bịt mắt thi gói bánh chưng. Chàng trai xứ Huế Minh Thắng khiến mọi người bất ngờ vì tài năng gói bánh nhanh, đẹp. Đến với VQG Xuân Sơn (Tân Sơn), các bạn trẻ thong dong đạp xe thư giãn giữa không gian xanh mát, tìm hiểu về nghề vẽ sáp ong truyền thống của người Dao Tiền tại bản Cỏi. Là một tín đồ ẩm thực, TikToker Hương Lý đặc biệt ấn tượng trước mâm cơm hơn chục món được người đồng bào thiết đãi với các sản vật đến từ địa phương. Theo Tạp chí Tri thức - Znews https://znews.vn/di-san-song-o-phu-tho-post1557687.html

Khu di tích lịch sử văn hóa Quốc gia đền Tam Giang - Bạch Hạc, nằm bên tả ngạn, nơi hợp lưu của ba dòng sông: sông Hồng, sông Lô, sông Đà mà xưa nay nhân dân vẫn quen gọi là ngã ba Hạc, nay thuộc phường Bạch Hạc, TP Việt Trì, tỉnh Phú Thọ. Đây là cụm di tích khá hoàn chỉnh, thống nhất, gồm có: đền Tam Giang, đền Mẫu, chùa Đại Bi, vết chân Thổ lệnh Cao quan Bạch Hạc Đại Vương, bến bơi chải, tượng đài Chiêu Văn Vương Tả Thánh Thái Sư Trần Nhật Duật và bức phù điêu 18 ngôi chùa tiêu biểu của Phật Giáo Việt Nam. Ông Nguyễn Văn Cống, Phó Trưởng Ban quản lý di tích cho biết: “Cụm di tích đền Tam Giang hiện nay có chùa, đình và đền, có nhà Mẫu. Chùa thờ phái Mật Tông, đình thờ Tam Thánh, tức Tam Vị Đại Vương, trong đó có 2 vị nhân thần, thứ nhất là tướng Trần Nhật Duật và thứ 2 là Đại tướng Quách A Nương, vị tướng thời Hai Bà Trưng. Còn một vị thánh nữa là Cao quan Đại Vương là người có công từ thời Hùng Vương đã cùng với các tướng lĩnh và Vua Hùng đắp đê trong vùng này trồng lúa nước và cũng là một vị tướng giỏi trong thời kỳ Hùng Vương. Mẫu thì thờ Mẫu Tam Phủ, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa. Những phong tục tập quán xung quanh vùng di tích này thì 1 năm có 2 cái lễ hội lớn. Lễ hội lớn nhất là ngày 10 tháng 3, rất trùng lặp là ngày sinh của Đức Thánh, trùng với ngày Giỗ Tổ, cái thứ hai là lễ hội ngày 25 tháng 9 là ngày hóa của Đức Thánh. Các lễ tái hiện thì có tái hiện lại nấu cơm thi để nuôi quân, tái hiện thứ hai là bơi chải truyền thống hằng năm. Và đặc biệt là lễ rước nước không nơi nào có được”. Đền Tam Giang - Bạch Hạc đang được tôn tạo (tháng 12/2022) Theo sử sách, đền Tam Giang sơ khởi là một đạo quán được gọi là quán Thông Thánh và xuất hiện từ năm Vĩnh Huy (tức năm 650 - 655), sau được đổi thành đền. Nơi di tích này đến ngày nay vẫn được truyền tụng câu chuyện huyền thoại. Tương truyền, vào những năm Vĩnh Huy (650 - 655) đời nhà Đường, Lý Thường Minh lúc bấy giờ là đô đốc quận Giao Châu, thấy Bạch Hạc là vùng đất sơn chầu thủy tụ, sông núi ngàn dặm đều dồn về ngã ba sông, cho đây là đất tụ linh nên đã xây Thông Thánh Quán ở nơi này với tượng Tam Thanh và xây dựng hai tòa trước, sau. Ông định tô tượng nhưng phân vân không biết thần đất nơi đây ra sao nên biện lễ khấn thần: “Thần đất ở đây nếu linh thiêng thì xin hiện dạng cho được biết để tô tượng thờ”. Lời khấn linh nghiệm ngay trong đêm đó, Lý Thường Minh nằm mộng thấy có hai dị nhân tướng mạo ngang tàng dẫn theo tùy tùng bước ra, tự xưng là Thổ Lệnh và Thạch Khanh. Lý Thường Minh nói: “Xin hai vị thử tài cao thấp, ai thắng thì được ở lại”. Ngay lập tức Thạch Khanh nhảy một bước qua sông thì đã thấy ngài Thổ Lệnh bên đó rồi, bèn nhảy lùi một bước về thì lại thấy ngài Thổ Lệnh bên này sông rồi. Thấy tài cao của các vị thần, Lý Thường Minh cho đắp tượng thờ thần Thổ Lệnh tại Thông Thánh Quán (nay là đền Tam Giang) và Thạch Khanh được thờ ở đền Chi Cát (nay thuộc phường Tiên Cát, thành phố Việt Trì). Cổng vào khu di tích Đền Bạch Hạc, phường Bạch Hạc, TP Việt Trì, tỉnh Phú Thọ Cuộc thi bước qua sông của hai vị thần đã để lại dấu ấn đến nay, một vết chân trước đền Tam Giang (nay là di tích vết chân Thổ Lệnh) và một gót chân tại Bến Gót (nay thuộc phường Bến Gót, thành phố Việt Trì). Từ đó, đất quý thần thiêng, Đền Bạch Hạc luôn ấm khói thơm hương. Dân làng ai đến cầu đều linh nghiệm, các tướng lĩnh đời sau phụng mạng triều đình đi đánh giặc vào đền yết lễ và được ứng giúp thắng lợi. Đặc biệt, lịch sử ghi lại rằng, trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên Mông ở thế kỷ XIII, triều đình nhà Trần đã nhiều lần chọn ngã ba Bạch Hạc làm nơi huấn luyện quân sĩ. Tả Thánh Thái Sư Trần Nhật Duật (con trai thứ 6 của Vua Trần Thái Tông, người đã có 50 năm làm tướng và giữ nhiều trọng trách quan trọng trong triều đình của 5 đời vua), vào ngày Tết Thượng nguyên năm Ất Dậu (1285), đã cắt tóc thề với thần linh, tổ tiên nguyện đem hết lòng trung thành để báo ơn vua rồi chỉ huy binh sĩ ra trận, kiên cường, mưu trí ngăn cản bước tiến công và tiêu hao sinh lực địch, góp phần vào chiến thắng oanh liệt của quân dân nhà Trần năm 1287. Sau đại thắng quân Nguyên Mông, Thái sư Trần Nhật Duật làm lễ tạ thần ở đền thiêng Tam Giang và cho xây dựng lại đền, đúc chuông lớn cung tiến. Để bày tỏ lòng biết ơn công lao của vị anh hùng dân tộc, người dân nơi đây đã tôn thờ ông trong đền Tam Giang. Ông Trần Văn Lượng, một người cao tuổi ở Bạch Hạc chia sẻ: “Bạch Hạc là một vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi có 3 dòng sông lớn, hay nói cách khác nữa là tất cả các dòng sông lớn phía Bắc đều không lưu tại ngã ba. Nếu về phong thủy, người ta nói là sông Hồng là Long Mạch của nước Nam thì huyệt đạo huyệt đạo ngã ba Hạc là huyệt đạo của cả nước. Ngôi đền rất linh thiêng”. Cùng với việc thờ tự Tam Thánh, xuất phát từ tín ngưỡng Tam Phủ - một tín ngưỡng nguyên thủy của người Việt cổ, trong đền Tam Giang còn thờ các nữ thần tự nhiên như: Mẫu Thoải - cai quản sông nước, Mẫu Thượng Ngàn - cai quản núi rừng, Mẫu Cửu Trùng - cai quản bầu trời. Ông Nguyễn Văn Cống, Phó Trưởng Ban Quản lý di tích đền Tam Giang - Bạch Hạc trò chuyện cùng PV VOV2 Trải qua biến cố của thời gian hàng ngàn năm và các cuộc kháng chiến, đền Tam Giang – Bạch Hạc nhiều lần được khôi phục lại trên nền đền xưa đến nay thành cụm di tích khá hoàn chỉnh. Đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ được nhiều phong tục và lễ hội đặc sắc. Bà Lê Thị Xuân Hương, Phó giám đốc Trung tâm Thông tin xúc tiến du lịch tỉnh Phú Thọ chia sẻ về lễ rước nước độc đáo riêng có ở đền Tam Giang - Bạch Hạc: "Việc chuẩn bị cho lễ rước nước được chuẩn bị rất kỹ. Đoàn rước nước gồm đội tế nam 13 người, đội tế nữ 13 người mặc trang phục riêng, đại diện các tổ chức, hội, xóm. Sáng 8-3 âm lịch, thuyền chở đoàn rước đến đúng điểm xoáy nước giao nhau của các dòng sông, nơi được cho là nước thiêng, vô cùng thanh khiết. Điểm đặc biệt của nước ở vùng ngã ba sông là một bên ấm, 1 bên mát. Khi thỉnh nước phải lấy đúng điểm và đúng tỷ lệ. Đoàn thực hiện nghi thức tế lễ trên sông hết sức trang trọng, lấy nước vào chóe sứ để dâng lên trước án, cùng với các phẩm vật khác để tế lễ. Người dân nơi đây có một lòng tin son sắt đối với nguồn nước này”. PV VOV2 phỏng vấn bà Lê Thị Xuân Hương tại khuôn viên khu di tích đền Tam Giang - Bạch Hạc Việc duy trì lễ hội hàng năm ở Đền Bạch Hạc vừa thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” vừa góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa tinh thần gắn với các di tích trên địa bàn ngã ba sông, là niềm tự hào của người dân nơi đây. Cùng với những đặc sắc về lễ hội, đền Tam Giang - Bạch Hạc còn lưu giữ nhiều cổ vật quý như chuông đồng mang tên “Thông thánh quán chung ký” có niên đại Minh Mệnh năm thứ 11 và các bài minh chuông như: Thác bản chuông “Phụng Thái Thanh Từ” niên đại Gia Long năm thứ 17, “Thông Thánh Quán” niên đại Đại Khánh thứ 8 đời vua Trần Minh Tông. Với những giá trị lịch sử to lớn mà đền Tam Giang đã lưu giữ, năm 2010, bộ Văn Hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận đền Tam Giang là di tích lịch sử cấp quốc gia. Bạch Hạc là vùng đất của các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, từ xưa đã sầm uất nên được gọi là Kẻ Hạc. Phát huy truyền thống của vùng đất “địa linh nhân kiệt”, ngày nay, trong công cuộc đổi mới, Bạch Hạc đang thay da đổi thịt từng ngày. Song song với phát triển kinh tế - xã hội, các khu di tích trên địa bàn vùng Bạch Hạc được bảo tồn, tôn tạo ngày càng khang trang. Khu di tích đền Tam Giang được đầu tư tu bổ, mở rộng quy mô 21.000m2 trên nền ngôi đền xưa. Cùng với vẻ đẹp linh thiêng, cổ kính, khu di tích lịch sử văn hóa Quốc gia đền Tam Giang, chùa Đại Bi đã và đang trở thành một điểm dừng chân đầu tiên của hành trình về Đất Tổ, về với cội nguồn dân tộc. Theo VOV2 - BAN VĂN HOÁ - XÃ HỘI VÀ DÂN TỘC Đài Tiếng nói Việt Nam https://vov2.vov.vn/van-hoa-giai-tri/den-tam-giang-bach-hac-lich-su-va-huyen-thoai-39806.vov2

Theo thần tích đền Trù mật “Cương nghị thông minh Chiêu huệ Đại vương phả lục” do hàn lâm viện Đông các đại học sỹ Nguyễn Bính Phụng soạn vào triều vua Lê Anh Tông, niên hiệu Hồng Phúc nguyên niên (năm 1572), đền Trù Mật được xây dựng và hoàn thành ngày 16/10 năm Canh Ngọ (năm 970) dưới triều vua Đinh Tiên Hoàng. Đền Trù Mật đặt ở gò thấp đầu làng Trù Mật giáp với làng Phú An (tức làng Phú Thọ) còn gọi là đền Lăng, vì vừa là lăng mộ sứ quân Kiều Thuận, vừa là đền thờ Ma Xuân Trường, một tương quân kiệt xuất của dòng họ Ma – Dòng họ lâu đời nhất Việt Nam. Lịch sử đền Trù Mật Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư do các sử gia triều Lê biên soạn và tài liệu văn hoá dân gian, Kiều Thuận (còn gọi là Kiều Công Thuận, Kiều Lệnh Công) sinh vào cuối thập kỷ thứ 2 của thế kỷ X, mất năm 968. Ông làm quan dưới triều Ngô Quyền cùng với ông nội, bố đẻ và anh trai. Theo tộc phả dòng họ Mè (Ma) thôn Liêm (trước là ở xóm Khuân) thì Kiều Thuận làm Trưởng quản ngân khố.Địa điểm thờ cúng Khi xảy ra biến cố chính trị ở Kinh đô Cổ Loa năm 944 (vua Ngô Quyền mất, nghịch thần Dương Tam Kha là em vợ Ngô Quyền cướp ngôi vua và truy sát trung thần), Kiều Thuận cùng gia đình chạy về đất Ma Khê, rồi liên kết với Tộc trưởng Ma Xuân Trường ở Phú An, dựng đồn binh ở bãi sông, lập ấp định cư ở Trù Mật, dần dần hình thành một lực lượng cát cứ tại địa phương. Bia đá tại Đền Trù Mật Trong khoảng 20 năm nắm quyền cai quản tại địa phương, ông thường lo cho dân trừ ác, diệt tà, che chở, bảo vệ dân hai làng Phú An, Trù Mật và lãnh địa của ông khỏi bị cảnh chém giết, cướp bóc, xâu xé của các lực lượng đối nghịch khác, giữ cho dân an cư lạc nghiệp. Kiều Thuận thường tổ chức đại tiệc vào những năm mưa thuận gió hoà, mùa màng tươi tốt, nhân khang vật thịnh. Sau những vụ mùa bội thu, dân làng ở các động nô nức về dự hội, mang theo sản vật góp phần để Kiều Thuận khao quân. Theo tộc phả họ Ma trong lịch sử thị xã Phú Thọ và tài liệu văn hoá dân gian, tại vùng Ma Khê, Kiều Thuận xây dựng căn cứ Tam Thành, xây thành Hưng Hoá, mở rộng sự liên kết với các hào trưởng, tộc trưởng, các dòng họ ở Ma Khê và vùng lân cận tạo thành căn cứ địa vững chắc. Một vùng rộng lớn từ Ma Khê đến Tây bắc được Kiều Thuận gây dựng, cai quản trong hơn 20 năm trời đã làm cho dân tình yên ổn, nông nghiệp mở mang, nơi nơi đều an cư lạc nghiệp, thế lực vững vàng, uy danh vang dội, khiến các sứ quân khác phải nể phục. Đội quân của Kiều Thuận có tới vài vạn người, được tổ chức chặt chẽ, kỷ luật nghiêm minh, trên dưới một lòng được mệnh danh là “Cương Nghị quân”; luân phiên nhau vừa luyện tập, tuần tra canh gác, bảo vệ lãnh địa, vừa sản xuất bảo đảm lương thực nuôi quân, vừa thường trực cơ động sẵn sàng chiến đấu. Trong hai năm 966 – 967, đất nước ta không có vua, các thế lực trong triều tranh nhau ngôi vương, các hào trưởng địa phương không phục tùng triều đình, gây ra nạn cát cứ của 12 sứ quân. Khi có biến cố 12 sứ quân, Kiều Thuận đã bị Đinh Bộ Lĩnh chinh phạt, ông mất vào ngày mùng 4 tháng Giêng năm Mậu Thìn 968. Cảm phục trước tài cao đức trọng của các vị tướng quân, nhân dân hai làng Phú An, Trù Mật đã lập đền thờ Kiều Thuận và Ma Xuân Trường để thường xuyên hương khói tưởng nhớ người có công với nước với dân. Người đan đã tôn vinh Kiều Thuận làm thành hoàng thờ ở đình làng, Ma Xuân Trường là Ma tộc thần tướng. Trong đền Trù Mật, trên long ngai thờ Kiều Thuận có bốn chữ vàng “Quang hiển quốc vương”, đây là lời văn ca ngợi Kiều Thuận, đồng thời cũng răn dạy người đời hãy noi gương ông tu tâm tích đức sống vì dân nước, vì nghĩa đời cao cả. Ông thật sự là một danh nhân  lịch sử thế kỷ X. Năm 1999, Bộ Văn hoá – Thông tin đã xếp hạng đền Trù Mật là di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích lịch sử cấp quốc gia. Ngày nay, đền Trù Mật là địa điểm tại thị xã Phú Thọ được nhiều người ghé thăm trong những ngày lễ, tết cổ truyền. Lễ hội đền Trù Mật Trải qua hơn nghìn năm, đền Trù Mật vẫn còn tồn tại như một minh chứng của lịch sử. Nhân dân hai làng Phú An và Trù Mật đã bao đời nay vẫn cùng nhau xây dựng, tu tạo, gìn giữ và hương khói trong ngôi đền. Điểm đến du lịch Trong những dịp tưởng niệm ngày sinh, ngày mất, ngày lập đền thờ … nhân dân hai làng Trù Mật, Phú An cùng đồng bào trong vùng vẫn nhang đăng tế lễ theo nghi thức cổ truyền, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Theo thần tích đền Trù Mật còn lưu giữ đến ngày nay và tài liệu văn hoá dân gian, hàng năm dân hai làng Trù Mật và An Phú tổ chức ba ngày lễ trọng tại đền Lăng (Trù Mật) (xưa kia gọi là ngày cầu): đó là ngày 4 tháng Giêng, ngày 18 tháng 2 âm lịch và ngày 16 tháng 10 âm lịch. – Ngày 4 tháng Giêng là kỷ niệm ngày mất của đức đại vương Kiều Thuận. Lễ vật gồm có lợn đen tuyền, bánh chay (bánh mật, bánh rán, chè kho), hoa quả, đèn nhang. Người mua và bắt lợn phải là trai tân, gái trinh. Trong lễ hội người ta mổ lợn tế thịt sống, dùng mỡ chài phú kín lên thịt. Dân làng bầu chủ tế phái là người “sạch sẽ” (không có tang…). Những chức sắc trong làng được vào làm lễ. Từ sau ngày này dân làng mới được động thổ. – Ngày 18 tháng hai là kỷ niệm ngày sinh của Kiều Thuân. Dân làng Trù Mật, Phú An tổ chức tế lễ trong hai ngày 17 và 18. Ngày 17 bắt đầu vào hội, ngày 19 lễ tạ. Xa xưa nhân dân làm cỗ thái lao, chỉ cúng tiết đông và tim gan lợn. Nhân dân sắm sửa 3 lễ. Một lễ đặt ở ban thờ Kiều Thuận và một lễ đặt ở ban thờ Ma Xuân Trường tại đền Lăng, một lễ đưa sang đặt ở đền Mẫu hậu (mẹ đẻ Kiều Thuận ở gần đó). Bây giờ lễ vật gồm một ván xôi, một con gà. Dân làng bầu chủ tế và chủ tế mặc quần áo thụng màu vàng, đội mũ màu vàng, đi hia (giày) màu vàng. Các chức sắc vào tế lễ mặc quần áo thụng màu lam, đội mũ lam, không đi hia. Cuộc tế gồm 3 tuần (một tuần hương, hai tuần rượu). Kỳ cầu ngày 18 tháng hai này là ngày mừng thần Thành hoàng làng ra đời nên dân làng cũng coi là lễ thường xuân, làm đại tiệc, tổ chức phần hội rất vui vẻ. Trong hai ngày 17,18 ban ngày dân làng tổ chức nhiều trò chơi như: Chọi gà, đánh cờ (cờ tướng, cờ người), kéo co, đánh đu, thả diều, thi giã bánh giày, ban đêm có hát chèo, hát xẩm… Trước khi chính thức làm lễ, dân làng rước kiệu bát cống từ đền Trù Mật lên đền Mẫu Khuân (nơi thờ mẹ nuôi Kiều Thuận) xin chân nhang, rồi cùng rước kiệu võng ở đền Mẫu Khuân trở về đền Trù Mật với ý nghĩa là đón mẹ nuôi và em nuôi Kiều Thuận về dự hội. Đây là một biểu hiện đạo lý của Kiều Thuận “cha sinh cũng như mẹ dưỡng”, cũng là đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của nhân dân Trù Mật, Phú An nói riêng và của dân tộc ta nói chung. đền Mẫu Khuân vẫn được xây dựng lại trên nền đất cũ rất to đẹp, nay ở phố Sa Đéc, phường Hùng Vương, thị xã Phú Thọ. – Ngày 16 tháng mười kỷ niệm ngày lập đền thờ Kiều Thuận và công bố sắc truy phong của vua Đinh Tiên Hoàng cho ông, đồng thời cũng là lễ ăn cơm mới, mừng vụ mùa thắng lợi. Lễ hội ngày 16 tháng 10 âm lịch xưa tổ chức như sau: Làng Trù Mật tổ chức vào ngày 14,15,16; làng Phú An tổ chức vào ngày 16, 17, 18; xóm Khuân (sau là thôn Liêm) ngày 18, 19, 20. Đầu tiên là khởi lễ, dân làng tổ chức đốt gạo trong ống tre lam, có cá mòi, tương truyền đấy là lương thực và thực phẩm của binh lính Kiều Thuận xưa kia khi xuất quân. Trong những ngày lễ hội này, ban ngày dân làng tổ chức nhiều trò chơi như đánh cờ, kéo co, chọi gà; ban đêm có hát múa mừng đại lễ… Hiện nay, hàng năm, cả ba làng cùng nhau tổ chức lễ hội đông vui tại đền vào ngày 16, 17 tháng 10 âm lịch. Ban ngày tổ chức lễ bái và một số trò chơi như đánh cờ, chọi gà, kéo co…; ban đêm không tổ chức văn nghệ như xưa. Giá trị  lịch sử Nếu như cái chết của Kiều Thuận đã góp phần vào sự thống nhất đất nước, thì việc tôn tạo đền Trù Mật xứng tầm di tích Quốc gia và tiếp tục phục hồi đầy đủ lễ hội ở đền sẽ ngày càng củng cố và phát triển tình đoàn kết cộng đồng dân cư và truyền thống “Uống nước nhớ nguồn”, động viên mọi người phải biết hy sinh, chung tay xây dựng xã hội vì ngày mai tươi sáng của đất Tổ Vua Hùng và dân tộc Việt Nam anh hùng. Theo 19 Thị xã Phú Thọ https://thixaphutho.net/den-tru-mat-den-tho-hai-vi-tuong-quan-trong-lich-su-thi-xa-phu-tho.html

Lược sử Theo thần tích đền Trù Mật “Cương nghị thông minh Chiêu huệ Đại vương phả lục” do hàn lâm viện Đông Các đại học sĩ Nguyễn Bính phụng soạn năm 1572, đền Trù Mật được xây dựng và hoàn thành ngày 16 tháng 10 năm Canh Ngọ 970 dưới triều vua Đinh Tiên Hoàng. Đền Trù Mật còn gọi là đền Lăng, vì vừa là lăng mộ vừa là đền thờ sứ quân Kiều Thuận, đặt ở gò thấp đầu làng Trù Mật giáp với làng Phú An. Theo sách Đại Việt sử ký toàn thư do các sử gia triều Lê biên soạn và tài liệu văn hóa dân gian, Kiều Thuận (còn gọi là Kiều Công Thuận, Kiều Lệnh Công) sinh vào cuối thập kỷ thứ 2 của thế kỷ X, mất năm 968. Ông làm quan dưới thời Ngô Quyền, được giữ chức Trưởng quản ngân khố cùng với ông nội là Kiều Công Tiễn, bố đẻ là Kiều Công Chuẩn. Khi xảy ra biến cố chính trị ở Kinh đô Cổ Loa năm 944 (vua Ngô Quyền mất, nghịch thần Dương Tam Kha là em vợ Ngô Quyền cướp ngôi vua và truy sát trung thần), Kiều Thuận cùng gia đình chạy về đất Ma Khê, rồi liên kết với Tộc trưởng Ma Xuân Trường ở Phú An, dựng đồn binh ở bãi sông, lập ấp định cư ở Trù Mật, dần dần hình thành một lực lượng cát cứ tại địa phương bảo vệ dân hai làng Phú An, Trù Mật và lãnh địa của ông khỏi bị cảnh cướp bóc, xâu xé của các lực lượng đối nghịch khác, giữ cho dân an cư lạc nghiệp. Vùng đất được quân của Kiều Thuận cai quản trong hơn 20 năm trời đã làm cho dân tình yên ổn, nông nghiệp mở mang, thế lực vững vàng, uy danh vang dội khiến các sứ quân khác phải nể phục. Sau khi Kiều Thuận mất, cảm phục trước tài cao đức trọng của ông, nhân dân hai làng Phú An, Trù Mật đã lập đền thờ ông tại Trù Mật để thường xuyên hương khói tưởng nhớ một người có công với nước với dân và làng Phú An đã tôn ông làm Thành hoàng thờ ở đình làng, Ma Xuân Trường là Ma Tộc thần tướng. Kiến trúc Sau nhiều lần trùng tu, hiện ngôi đền mang rõ phong cách kiến trúc triều Nguyễn, Đền Trù Mật nằm ở hướng Đông Nam có kiến trúc kiểu “chữ Đinh” gồm 2 tòa đại bái và hậu cung. Trong đến còn lưu giữ nhiều hiện vật, cổ vật quý hiếm như đỉnh hương, lư hương, sập thờ, ngai thờ, bài vị kiểu bát cống, hoành phi,… Trong đền, trên long ngai thờ Kiều Thuận có bốn chữ vàng “Quang hiển quốc vương”, là lời văn ca ngợi Kiều Thuận, đồng thời răn dạy người đời hãy noi gương ông tu tâm tích đức sống vì dân nước, vì nghĩa đời cao cả. Bên ngoài có bệ thờ Ma tộc thần tướng Ma Xuân Trường. Dù trải qua hơn 1000 năm lịch sử, đền Trù Mật vẫn tồn tại như một nhân chứng lịch sử. Quan sát từ bên ngoài, đền thờ Trù Mật nổi bật với hình ảnh mái ngói được chạm trổ hình rồng, cổ kính, uy nghi. Lễ hội Để tưởng nhớ công ơn, bên cạnh ngày lễ kỷ niệm ngày sinh ngày mất của Kiều Công Thuận và Ma Xuân Trường, nhân dân hai làng Trù Mật, Phú An và xóm Khuân còn cùng nhau tổ chức lễ hội tại đền Trù Mật vào ngày 16, 17 tháng 10 âm lịch hàng năm. Ban ngày tổ chức lễ bái và một số trò chơi như đánh cờ, chọi gà, kéo co…; ban đêm tổ chức văn nghệ như xưa. Đầu tiên là khởi lễ, dân làng tổ chức đốt gạo trong ống tre lam, có cá mòi, tương truyền đây là lương thực và thực phẩm của binh lính Kiều Thuận xưa kia khi xuất quân. Phát huy tốt đẹp truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Thành tựu Năm 1999, Bộ Văn hóa – Thông tin đã xếp hạng đền Trù Mật là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.  ____________________________ Tiếng Anh (English) The Tru Mat Temple, also known as Lang Temple, located in Van Lung commune, Phu Tho town, Phu Tho province, is an important cultural and spiritual destination of this province. The temple is dedicated to General Kieu Thuan, who played a significant role in the history of this region during the 12 warlords period, along with the subordinate general Ma Xuan Truong. According to legend, Tru Mat Temple was built on October 16, 970, under the reign of King Dinh Tien Hoang. It serves as both a tomb and a place of worship, situated on a low hill in Tru Mat village near Phu An village. Kieu Thuan, also known by other aliases such as Kieu Cong Thuan or Kieu Lenh Cong, is an important historical figure, born in the late 10th century and died in 968. He made significant contributions to the protection and development of this area. Tru Mat Temple was classified as a National Cultural and Historical Site in 1999. The annual festival here is also an occasion to commemorate the contributions of Kieu Cong Thuan and Ma Xuan Truong, along with the local cultural traditions. This is a notable destination for those interested in the history and culture of Phu Tho. Tiếng Trung (Chinese) 寿庐祠，又称庐陵祠，位于富寿镇文龙村，越南富寿省，是该省文化和精神生活的重要场所。祠庙是供奉将军乔顺的地方，他在越南历史上扮演了十二使臣时期这片土地的重要角色，与副将马春长一起。 据传，寿庐祠建于乙未年（公元970年）十月十六日，当时是在丁先皇的统治下建造的。它既是陵墓又是祠庙，坐落在寿庐村头低地，靠近富安村。乔顺，又被称为乔公顺或乔令公，是历史上的重要人物，出生于公元十世纪末，于968年去世。他对该地区的保护和发展做出了重要贡献。 寿庐祠于1999年被评为国家级历史文化遗址。这里每年的庆典也是纪念乔公顺和马春长的功绩以及本地文化传统的时刻。对于那些关心富寿省历史和文化的人来说，这是一个值得注意的地方。 Tiếng Pháp (French) Le temple de Tru Mat, également connu sous le nom de temple Lang, situé dans la commune de Van Lung, ville de Phu Tho, province de Phu Tho, est une destination culturelle et spirituelle importante de cette province. Le temple est dédié au général Kieu Thuan, qui a joué un rôle significatif dans l’histoire de cette région pendant la période des 12 seigneurs de guerre, ainsi qu’au général subordonné Ma Xuan Truong. Selon la légende, le temple de Tru Mat a été construit le 16 octobre 970, sous le règne du roi Dinh Tien Hoang. Il sert à la fois de tombeau et de lieu de culte, situé sur une colline basse dans le village de Tru Mat près du village de Phu An. Kieu Thuan, également connu sous d’autres alias tels que Kieu Cong Thuan ou Kieu Lenh Cong, est une figure historique importante, né à la fin du Xe siècle et mort en 968. Il a apporté une contribution significative à la protection et au développement de cette région. Le temple de Tru Mat a été classé site historique et culturel national en 1999. Le festival annuel ici est également l’occasion de commémorer les contributions de Kieu Cong Thuan et de Ma Xuan Truong, ainsi que les traditions culturelles locales. C’est une destination notable pour ceux qui s’intéressent à l’histoire et à la culture de Phu Tho. Theo Chốn Thiêng https://chonthieng.com/dia-diem/den-tru-mat-den-lang-thi-xa-phu-tho-phu-tho/#elementor-toc__heading-anchor-0    

Đình Hùng Lô ở đâu? Đình Hùng Lô nằm tại làng cổ Hùng lô tọa lại xã Hùng Lô, vùng đất nằm ở phía Bắc của thành phố Việt Trì tỉnh Phú Thọ. Ngôi làng nằm bên bờ sông Lô thơ mộng, cách trung tâm của thành phố Việt Trì khoảng 5km. Trong đó, quần thể Di tích Lịch sử Văn hóa đình Hùng Lô đã được xây dựng trên khu đất có diện tích đất rộng 5000m2. Theo nhiều lời truyền tụng thì vào đời Lê Hy Tông (khoảng năm 1697), người dân tại khu vực này đã xây dựng miếu để thờ phụng vị Vua Hùng đời thứ 18. Khi xây dựng đình, thì mặt trước hướng về núi Nghĩa Lĩnh nơi mà các vị vua Hùng đã đóng đô. Về đất tổ tham quan ngôi đình thờ cúng Vua Hùng trong gần 400 năm. @VnExpress Theo truyền thuyết xưa kể lại, Vua Hùng cùng công chúa và các quần thần trong một lần đi du ngoạn, săn bắn thú vật đã đặt chân đến Hùng Lô, khi nhìn thấy cảnh đẹp, đất đai màu mỡ và cây cối xanh tốt nên Hùng Vương đã dừng nghỉ chân. Các bô lão hay tin đã ra tiếp đón Vung Hùng và các quần thần, sau này người dân đã xây dựng nên đình thờ phụng Hùng Vương. Đến thăm đình Hùng Lô bằng cách nào? Nếu bạn đã có dự định đến thăm viếng vùng đất tổ Phú Thọ này, bạn hãy chuẩn bị lộ trình cho mình thật hợp lý. Bởi hiện nay, Phú Thọ chưa có sân bay, nên nếu bạn ở khu vực miền Nam và Trung thì bạn cần phải đặt vé máy bay đi Hà Nội hoặc các tỉnh lân cận rồi đi xe đến Phú Thọ. Bạn sẽ có rất nhiều sự lựa chọn khác nhau để đến Hà Nội như như vé máy bay Sài Gòn Hà Nội (khoảng 1.288.201 VND), vé máy bay Cần Thơ Hà Nội (khoảng 1.190.001 VND), vé máy bay Huế Hà Nội (khoảng 910.200 VND), vé máy bay Đà Nẵng Hà Nội (khoảng 715.241 VND)… Và khi đã đến Hà Nội, bạn có thể dễ dàng di chuyển đến thành phố Việt Trì tỉnh Phú Thọ với 95km di chuyển bằng xe máy, ô tô hoặc xe khách. Ngôi đình còn thu hút rất nhiều du khách nước ngoài. @vov.vn Thời điểm thích hợp để đến đình Hùng Lô Phú Thọ Thông thường du lịch sẽ đến Phú Thọ nhiều nhất là vào tháng 3 âm lịch hằng năm, với lễ hội Đền Hùng nổi tiếng. Do đó, các bạn có thể đến đây vào thời điểm này, nhưng sẽ khá đông người tại các điểm tham quan. Bạn có thể lựa chọn đi vào mùa xuân, với thời tiết mát mẻ, dễ chịu sẽ khiến cho hành trình về nguồn của bạn thêm phần tuyệt vời. Và lưu ý kiểm tra về thời tiết trước khi lễ đường khởi hành bạn nhé! Đình Hùng Lô Việt Trì có gì đặc sắc? Kiến trúc cổ kính Đình Hùng Lô là quần thể di tích bao gồm nhiều công trình khác nhau như: tòa Đại đình, Phương đình, Lầu chuông, Lầu trống, Nhà tiền tế... Điều đặc biệt là tất cả đều được xây dựng bằng những loại gỗ quý hiếm giúp tăng giá trị về mọi mặt của ngôi đình. Bên trong sân đình rộng rãi với hòn non bộ, cây si, cây đa rủ bóng tạo cảm giác dễ chịu và mát mẻ. Kiến trúc bên trong khu vực thờ cúng. @VnExpress Ngôi đình chỉ trải qua 1 - 2 lần tu bổ nhỏ, nên đình hoàn toàn vẫn giữ nguyên kiến trúc truyền thống đình cổ dưới thời vua Lê. Bên cạnh đó, cấu trúc thiết kế cổ điển được thể hiện rất tinh xảo bởi các nghệ nhân người Việt cổ. Đến đây bạn sẽ cảm nhận được nét cổ kính và dấu ấn thời gian được thể hiện qua lớp rêu phong trên cổng đình, hoa văn, mái ngói… Mái được xây dựng cong theo chiều hướng lên trên, trên nóc đình đắp hình ảnh Lưỡng long chầu nguyệt. Mái đình là minh chứng cho dấu vết của thời gian. @24h.com Đình Hùng Lô là một di tích văn hóa thiêng liêng tượng trưng cho tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương trên vùng Đất Tổ Phú Thọ. Lễ hội đình Hùng Lô mỗi năm được người dân địa phương tổ chức từ ngày mùng 9 - 13/3 âm lịch. Nơi đây còn là nơi tổ chức các hoạt động văn hóa nghệ thuật khá như hát Xoan Phú Thọ. Toàn cảnh đình Hùng Lô từ trên cao nhìn xuống. @dulichphutho.gov Nơi lưu giữ lễ hội văn hóa truyền thống Việt Trải qua thời gian dài nhưng những những tập tục, nếp làng từ xa xưa vẫn được người dân lưu giữ và truyền tụng đến tận ngày nay. Với sự đa dạng về giá trị kiến trúc cũng như ý nghĩa lịch sử, quần thể di tích đình Hùng Lô đã làm cho mỗi du khách tìm đến đều phải trầm trồ và thích thú. Điệu Hát Xoan truyền thống được lưu giữ. @vov.vn Hơn hết, nếu đã đến với đình Hùng Lô Phú Thọ ngay trong những dịp lễ hội thì du khách sẽ được hòa mình vào các nghi lễ như lễ rước kiệu. Ở đình Hùng Lô này, quy mô của lễ rước kiệu rất hoành tráng, có trên 200 người cùng mặc đồng phục thực hiện nghi lễ. Bên cạnh lễ hội Đền Hùng hấp dẫn thu hút du khách, bạn cũng có thể đến tham gia lễ hội làng Xốm thuộc xã Hùng Lô, với truyền thống lâu đời, mỗi năm lễ hội này sẽ được tổ chức 2 lần vào ngày Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 Âm lịch và ngày tiệc Thánh Hóa 12/9 Âm lịch. Ngoài ra, đình Hùng Lô Việt Trì còn là một bảo tàng thu nhỏ khi nơi đây lưu giữ rất nhiều cổ vật như đèn, lư hương, đỉnh, hạc đồng… Còn có một số bình sứ cổ với hoa văn độc đáo, cùng hương án, sập thờ, đồ chấp kích… Trong đó, nổi bật nhất là 4 cỗ kiệu văn, 1 bộ kiệu bát cống được nhiều chuyên gia, nhà sử học đánh giá rất cao vì nghệ thuật điêu khắc thời hậu Lê. Tỉnh Phú Thọ đã đưa ra nhiều quyết định tiếp tục đầu tư, tu bổ và sửa chữa nhằm tiếp tục xây dựng và phát triển những di tích văn hóa tại đình Hùng Lô, điệu Hát Xoan Phú Thọ ở miếu Lãi Lèn. Theo Traveloka https://www.traveloka.com/vi-vn/explore/destination/dinh-hung-lo/311414

 Nét kiến trúc độc đáo của nhà thờ Hoàng Xá. Ảnh: Trung Kiên – TTXVN Bên trong nhà thờ Hoàng Xá. Ảnh: Trung Kiên – TTXVN  Nét kiến trúc độc đáo của nhà thờ Hoàng Xá. Ảnh: Trung Kiên – TTXVN Theo Báo Ảnh Dân tộc và Miền núi https://dantocmiennui.baotintuc.vn/doc-dao-kien-truc-nha-tho-hoang-xa-post153649.html

Khách du lịch tới tham quan, chiêm bái đền thờ Quốc mẫu Tây Thiên tại huyện Tam Đảo. (Ảnh: Hoàng Hùng/TTXVN) Theo Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo (tỉnh Vĩnh Phúc), Tây Thiên-Tam Đảo sẽ được quy hoạch trở thành một trung tâm tín ngưỡng, du lịch văn hóa, lịch sử của quốc gia. Nhiệm vụ lập Quy hoạch vừa được Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà ký Quyết định số 1734/QĐ-TTg phê duyệt nêu rõ nhận diện đầy đủ giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng, khảo cổ, cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học; bảo tồn, phát huy giá trị Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo. Phạm vi nghiên cứu lập quy hoạch cụ thể trên địa giới hành chính thị trấn Đại Đình và một phần của xã Tam Quan (khu vực Đền Trình), huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Quy mô lập quy hoạch có diện tích khoảng 473,01ha. Đối tượng nghiên cứu lập quy hoạch bao gồm hệ thống các di tích, công trình tôn giáo và các yếu tố thiên nhiên thuộc Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo, gồm Di tích thờ Phật, Di tích thờ Quốc Mẫu Tây Thiên, các di tích liên quan; hệ thống động vật, thực vật, cảnh quan môi trường khu vực di tích. Các di tích khác có liên quan tín ngưỡng thờ Quốc Mẫu Tây Thiên và công trình phục vụ phát huy giá trị Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo, gồm Đền Trình (đình Cả); đền Mẫu hóa; đền Mẫu sinh; Trung tâm lễ hội Tây Thiên. Phần nghi lễ tại Lễ hội Tây Thiên năm 2023. (Ảnh: Hoàng Hùng/TTXVN) Các giá trị di sản văn hóa phi vật thể, nhất là Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên, sinh hoạt tôn giáo và lễ hội truyền thống; tài liệu, di vật, hiện vật gắn với di tích; giá trị về cảnh quan thiên nhiên, đa dạng sinh học; công tác bảo tồn và phát huy giá trị của di tích... Nhiệm vụ lập Quy hoạch cũng cụ thể hóa chiến lược, định hướng phát triển của quốc gia, của vùng, của tỉnh Vĩnh Phúc nhằm phát huy vai trò Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo, góp phần xây dựng Tam Đảo trở thành thị xã đặc sắc về văn hóa, du lịch vào năm 2030. Tu bổ, tôn tạo di tích, công trình tôn giáo tín ngưỡng; bảo vệ, gìn giữ, phát hiện, làm sáng tỏ, phong phú các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể của Di tích Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo; tôn vinh giá trị bản sắc của Phật giáo Việt Nam và Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên. Tổ chức không gian và bố trí, nâng cấp hệ thống hạ tầng giao thông, kỹ thuật phù hợp với các giai đoạn bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Định hướng kế hoạch, lộ trình và nhóm giải pháp tổng thể quản lý, đầu tư xây dựng, tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị di tích... Theo Quy hoạch, Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia Đặc biệt Tây Thiên-Tam Đảo, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc có tính chất là Di tích Lịch sử và Danh lam Thắng cảnh Quốc gia đặc biệt; trung tâm tôn giáo, tín ngưỡng, du lịch văn hóa; hạt nhân của Khu Du lịch Quốc gia Tam Đảo; điểm du lịch hấp dẫn của tỉnh Vĩnh Phúc và vùng Đồng bằng sông Hồng. Du khách và người dân dự khai mạc Lễ hội Tây Thiên Xuân Quý Mão năm 2023. (Ảnh: Nguyễn Trọng Lịch/TTXVN) Di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh Tây Thiên-Tam Đảo (Khu danh thắng Tây Thiên) thuộc xã Đại Đình, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc. Tây Thiên nằm trong thung lũng lòng chảo của sơn hệ Tam Đảo, có độ cao từ 54m đến 1.100m so với mực nước biển, phạm vi phân bố khoảng 11km2 với cảnh quan đẹp và hùng vĩ. Tam Đảo dùng để chỉ 3 ngọn núi (trong dãy núi) liền nhau đột ngột nổi lên, bồng bềnh trong mây, tựa như 3 hòn đảo trong biển mây phủ, theo địa chí cổ đó là Phù Nghì cao 1.250m; Thiên Thị (Kim Thiên) cao 1.585m; Thạch Bàn cao 1.585m. Khu Di tích và Danh thắng Tây Thiên nằm trên sườn ngọn núi Thạch Bàn thuộc dãy Tam Đảo trong khoảng chiều dài 11km, chiều ngang 1km, là một quần thể di tích lịch sử-văn hóa và danh lam thắng cảnh, bao gồm hệ thống các đình, chùa có giá trị văn hóa và khảo cổ như đền Thượng, đền Thõng, đền Mẫu, đền Cậu, đền Cô... Nơi đây tập trung mật độ lớn dấu vết cũ cũng như các công trình văn hóa, các địa chỉ có giá trị nghiên cứu khảo cổ học nằm ẩn mình dưới những cánh rừng già dọc theo con suối Tây Thiên... Vì thế, đây không chỉ là nơi hấp dẫn du khách đến thưởng ngoạn phong cảnh mà còn là một biểu tượng cho đời sống tâm linh, tín ngưỡng tại Việt Nam. Tây Thiên không chỉ là một vùng sinh thái thắng cảnh thiên nhiên trời phú, mà nơi đây còn gắn với những bước đi đầu tiên của người Việt trên con đường tiến xuống khai thác vùng châu thổ, là một điểm sáng mang tính khởi đầu của sự dung hội giữa Phật giáo có yếu tố nguyên sơ với tín ngưỡng dân gian, thông qua vị anh hùng văn hóa. Các phát hiện về khảo cổ học ở khu vực Tây Thiên là những minh chứng cho thấy quá trình tồn tại của di tích kéo dài từ các thế kỷ 13-14 đến các thế kỷ 19-20, nhưng tập trung nhất là thời Trần. Theo Báo Vietnam+ https://www.vietnamplus.vn/dua-tay-thien-tam-dao-tro-thanh-trung-tam-tin-nguong-du-lich-quoc-gia-post918754.vnp

Đền Trình  Đền Trình tọa lạc trên thửa đất rộng 1.000m2 ở thôn Lão Ngoại (xã Phú Lão). Đền là nơi thờ Tam vị Đức thánh Ông - những người có công khai sơn lập địa, dựng nên xóm làng tại vùng đất này. Đền Trình xưa được làm theo kiểu nhà sàn bằng tranh tre nứa lá. Qua nhiều lần trùng tu, ngôi đền được mở rộng và có kiến trúc theo kiểu chữ “nhất”. Năm 2007, chính quyền và nhân dân địa phương đã xây mới lại đền Trình theo lối kiến trúc kiểu chữ “đinh”, gồm nhà Đại bái và Hậu cung. Đây là điểm đến đầu tiên trong hành trình thăm quần thể Di tích lịch sử văn hóa - Danh lam thắng cảnh chùa Tiên. Chùa Tiên Nằm dưới chân núi Tung Xê, chùa Tiên tọa lạc trên một khu đất bằng phẳng có tổng diện tích khoảng 1ha, lưng tựa vào núi, trước mặt là đồng lúa mênh mông. Ban đầu, chùa được xây dựng theo lối kiến trúc nhà sàn. Đến thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chùa Tiên bị phá hủy hoàn toàn. Năm 1998, chính quyền và nhân dân địa phương đã quyên góp tiền của, bỏ công xây dựng lại chùa. Chùa là nơi thờ Phật, Đức vua cha và Công đồng. Năm 2007, chùa Tiên mới được xây dựng gần khu vực chùa cũ với quy mô, kiến trúc hoành tráng hơn nhưng vẫn giữ được nét truyền thống cùng sự hài hòa với cảnh quan xung quanh. Đền Mẫu Âu Cơ (mẫu Đầm Đa) Đền mẫu Âu Cơ (hay còn gọi là đền mẫu Đầm Đa) nằm cách đền Trình khoảng 300m, trên sườn núi So (thôn Lão Ngoại, xã Phú Lão). Đền quay mặt theo hướng đông bắc, hướng ra lòng thung lũng có cảnh quan nên thơ. Đền được xây dựng theo lối kiến trúc gần như kiểu nhà sàn; nguyên vật liệu chính là xi măng cốt thép; phía dưới là 6 hàng chân cột đỡ toàn bộ ngôi đền ở phía trên cùng 2 cột ở giữa vươn cao lên tận mái. Trần đổ cuốn vòm, phía trên mái được ốp ngói giả kiểu ngói ống; nền nhà lát gạch Bát Tràng. Đây là nơi thờ mẫu Âu Cơ cùng các vị Bồ Tát, Thất vị Đại vương... nổi tiếng linh thiêng, là địa điểm thu hút đông đảo du khách nhất trong quần thể di tích này. Theo Báo Hà Nội Mới https://hanoimoi.vn/quan-the-danh-thang-chua-tien-455252.html