Trẻ con đang lớn lên từ những gì người lớn làm khi không ai nhắc nhở

Người lớn thường tin rằng trẻ con chỉ học khi được dạy. Nhưng nhiều bài học quan trọng nhất lại đến từ những hành xử rất đời thường, khi người lớn không hề có ý định làm gương.

Người lớn thường rất tự tin khi nói về việc “dạy con”. Chúng ta nói về phương pháp, về lời khuyên, về cách uốn nắn hành vi. Nhưng trong đời sống hằng ngày, điều trẻ con tiếp nhận nhiều nhất lại không đến từ những lời răn dạy ấy, mà từ cách người lớn hành xử khi nghĩ rằng không ai để ý. Chính trong những khoảnh khắc rất đời đó, những bài học đầu tiên đã âm thầm hình thành, không bảng đen, không giáo án, cũng không ai đứng lớp.

Ở những không gian quen thuộc như quán ăn, bến xe hay vỉa hè giờ cao điểm, trẻ con thường ngồi yên và lặng lẽ quan sát. Người lớn hay nghĩ rằng chúng đang mải chơi, mải nhìn điện thoại hay nhìn vu vơ xung quanh. Nhưng thực ra, trẻ con quan sát rất kỹ. Chúng nhìn cách người lớn nói chuyện với nhau, thái độ khi phải chờ đợi, phản ứng lúc có điều không vừa ý. Tất cả những điều ấy diễn ra tự nhiên đến mức người lớn không xem đó là “dạy dỗ”, nhưng với trẻ con, đó lại là những khuôn mẫu đầu tiên về cách cư xử trong xã hội.

Nhiều người lớn tin rằng chỉ cần dạy con bằng lời nói là đủ. Rằng phải nhắc nhở nhiều, giải thích kỹ thì trẻ mới hiểu. Trong khi đó, cách người lớn hành xử mỗi ngày lại có sức ảnh hưởng âm thầm nhưng bền bỉ hơn rất nhiều. Một cái cau mày khi gặp rắc rối. Một lời nói thiếu kiên nhẫn với người xa lạ. Hay sự dễ dãi khi phá vỡ một quy tắc chung, tất cả đều được trẻ con ghi nhận như những điều “bình thường”.

Trẻ con không tự biết đâu là giới hạn nếu người lớn thường xuyên bước qua giới hạn ấy. Khi người lớn vượt đèn đỏ vì “vội một chút cũng không sao”, chen hàng vì “có việc gấp”, hay buông lời phán xét trước mặt con trẻ, thông điệp được gửi đi không nằm ở lời giải thích sau đó. Nó nằm ở chính hành động vừa diễn ra, và được tiếp nhận một cách rất trực diện.

Điều đáng nói là trẻ con không có thói quen phản biện người lớn. Chúng không hỏi vì sao hôm nay người lớn nói một đằng, làm một nẻo. Chúng chỉ lặng lẽ ghi nhớ và mang theo. Đến một lúc nào đó, chính người lớn sẽ nhìn thấy lại những hành vi quen thuộc ấy trong cách cư xử của con mình, rồi ngạc nhiên không hiểu con học từ đâu.

Thực tế, trẻ con học rất nhanh những gì được lặp lại đủ nhiều. Không cần biết đó là đúng hay sai. Chỉ cần thấy người lớn làm mỗi ngày, trẻ con sẽ xem đó là cách sống phổ biến. Sự thiếu kiên nhẫn, thói quen đổ lỗi, hay việc coi nhẹ cảm xúc của người khác đều có thể trở thành phản xạ nếu chúng xuất hiện thường xuyên trong sinh hoạt gia đình và đời sống xã hội.

Ngược lại, những hành xử tử tế cũng được trẻ con tiếp nhận theo cách tương tự. Một lời xin lỗi đúng lúc. Một thái độ nhường nhịn không cần phô trương. Một cách giải quyết mâu thuẫn bình tĩnh thay vì to tiếng. Những điều ấy không cần giảng giải dài dòng, nhưng lại để lại dấu ấn rất rõ trong nhận thức của trẻ.

Có lẽ điều nhiều người lớn dễ bỏ qua nhất là việc trẻ con không học từng hành động riêng lẻ, mà học cả một thái độ sống. Cách chúng ta đối diện với sai sót. Cách chúng ta cư xử với người yếu thế hơn mình. Cách chúng ta tôn trọng hay xem nhẹ những quy tắc chung. Tất cả đều được trẻ con quan sát trong im lặng, rồi ghi nhận như một phần của đời sống.

Không ai yêu cầu người lớn phải hoàn hảo. Ai cũng có lúc mệt mỏi, cáu gắt, hay hành xử chưa đúng mực. Nhưng việc ý thức rằng mỗi thói quen của mình đều có thể trở thành một khuôn mẫu vô hình là điều cần thiết. Bởi trẻ con lớn lên không chỉ bằng những lời được dạy, mà bằng việc quan sát cách người lớn sống mỗi ngày.

Và đến một lúc nào đó, xã hội sẽ nhìn thấy kết quả của những thói quen tưởng chừng rất nhỏ ấy qua chính thế hệ kế tiếp. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi trẻ con đang học gì, có lẽ người lớn nên tự hỏi mình đang sống ra sao. Bởi có những hành xử không cần được gọi tên, nhưng lại đang được truyền đi một cách rất rõ ràng.

---